Greiðslur Tryggingastofnunar vegna barna með fötlun eða langvinn veikindi

eftir Auðbjörgu Ingvarsdóttur félagsráðgjafa og Þorgerði Ragnarsdóttur, framkvæmdastjóra þjónustumiðstöðvar og kynningarmála hjá Tryggingastofnun (greinin hefur áður birst í tímaritinu Umhyggju)

Foreldrar barna með fötlun og langvinn veikindi þekkja að ástand barnanna hefur margvísleg áhrif á aðstæður allrar fjölskyldunnar. Umönnun barnanna getur haft ófyrirsjáanleg útgjöld í för með sér og útheimt það mikið af tíma foreldranna að forsendur þeirra til tekjuöflunar minnka. Samkvæmt íslenskum lögum geta fjölskyldur sem búa við slíkar aðstæður átt rétt á greiðslum til að standa straum af umönnun barnanna.

Hér verður greint frá tvenns konar greiðslum sem Tryggingastofnun annast. Annars vegar er um að ræða umönnunargreiðslur og hins vegar greiðslur til foreldra langveikra eða alvarlega fatlaðra barna, svokallaðar foreldragreiðslur.
Grundvallarmunur er á umönnunargreiðslum og foreldragreiðslum og réttur til þeirra er óháður hvor öðrum. Umönnunargreiðslur eiga fyrst og fremst að standa straum af kostnaði vegna umönnunar barna á meðan foreldragreiðslur eiga að vega upp á móti tekjutapi.

UMÖNNUNARGREIÐSLUR
Tryggingastofnun er heimilt að inna af hendi umönnunargreiðslur til framfærenda fatlaðra og langveikra barna sem dveljast í heimahúsi eða á sjúkrahúsi ef ástand barnsins útheimtir tilfinnanleg útgjöld og sérstaka umönnun eða gæslu. Einnig er greitt til framfærenda barna með alvarleg þroskafrávik, sem jafna má við fötlun, og barna með alvarleg hegðunarvandamál sem jafna má við geðræna sjúkdóma. Allar umsóknir eru metnar af lækni og félagsráðgjafa skv. sérstökum reglum og skilgreiningum um umönnunarflokka.
Við ákvörðun réttinda til greiðslnanna er miðað við 18 ára aldur og stigskipta skilgreiningu á fötlun og langvinnum veikindum. Um er að ræða fimm umönnunarflokka þar sem börn sem krefjast mestrar umönnunar falla í flokk 1 en börn sem þurfa minni aðstoð sem rekja má til sjúkdóms eða fötlunar falla í flokk 5. Nánari lýsingu á þessari skiptingu er að finna á vef Tryggingastofnunar www.tr.is í kafla um greiðslur vegna barna.
Almenn leikskóla- og skólaþjónusta skerðir ekki umönnunargreiðslur. Önnur dagleg, sértæk þjónusta og vistun utan heimilis, þar með talin umtalsverð skammtímavistun, getur skert umönnunargreiðslur. Við vistun á vistheimili eða vistun á vegum félagsmálayfirvalda falla greiðslur til framfærenda niður. Greiðslur úr fæðingarorlofssjóði og foreldragreiðslur hafa ekki áhrif á umönnunargreiðslur.
Umönnunargreiðslur eru mánaðarlegar skattlausar greiðslur til foreldra barna í umönnunarflokkum 1-4 sem veittar eru í ákveðinn tíma. Þegar tímabili lýkur og foreldri óskar eftir áframhaldandi greiðslum þarf að fara fram endurmat á ástandi barnsins. Umönnunarkort, sem lækkar lyfja- og sjúkrakostnað, fylgir umönnunarmati í öllum flokkum 1-5.

FORELDRAGREIÐSLUR
Foreldrar langveikra eða alvarlega fatlaðra barna geta átt rétt á sérstökum greiðslum til að vega upp á móti vinnutapi vegna umönnunar barnanna skv. nýjum lögum. Sótt er um þessar greiðslur hjá Tryggingastofnun og eru foreldrar hvattir til að sækja um og láta reyna á hvort aðstæður þeirra uppfylli skilyrði laganna fyrir greiðslum.
Lög um greiðslur til foreldra langveikra eða alvarlega fatlaðra barna tóku gildi 1. janúar 2006. Afgreiðsla umsóknanna var hjá Vinnumálastofnun. Fljótlega kom í ljós að fáir foreldrar áttu rétt á greiðslum skv. þessum lögum, en eitt meginskilyrði fyrir greiðslunum var að barn væri greint með sjúkdóm/fötlun eftir 1. janúar 2006.
Gerðar voru breytingar á lögunum sem tóku gildi 1. janúar 2008. Með breytingunum var ákveðið að afgreiðsla umsókna yrði hjá Tryggingastofnun.. Allar umsóknir eru metnar af ákvarðanateymi sem í eru læknir, lögfræðingur og tveir félagsráðgjafar.

Þrenns konar greiðslur
Samkvæmt lögunum er um þrjár tegundir greiðslna að ræða:

1. Greiðslur til foreldra á vinnumarkaði: Foreldrar barna sem greinast eftir 1. október 2007 geta átt rétt á þessum greiðslum. Greidd eru 80% af meðaltali heildarlauna á 12 mánaða tímabili en greiðslur geta þó aldrei farið yfir ákveðna hámarksfjárhæð. sem miðast við heilan mánuð. Miða skal við tólf mánaða tímabil sem hefst tveimur mánuðum áður en barnið greinist með alvarlegan og langvinnan sjúkdóm eða alvarlega fötlun. Greiðslur geta varað í allt að þrjá mánuði og er jafnframt heimilt að framlengja greiðslur í allt að þrjá mánuði til viðbótar ef barn þarfnast verulegrar umönnunar vegna mjög alvarlegs og langvinns sjúkdóms eða fötlunar.
   Skilyrði fyrir greiðslum er að barn falli undir sjúkdóms-/fötlunarstig 1, 2 eða 3, foreldri hafi lagt niður störf lengur en 14 daga samtals, hafi verið samfellt í sex mánuði á innlendum vinnumarkaði og fullnýtt greiðslur frá atvinnurekanda og úr sjúkrasjóði verkalýðsfélags.
   Foreldri getur átt rétt á hlutfallsgreiðslum ef það leggur niður störf að hluta vegna veikinda barns eða kemur aftur í hlutastarf. Andist barn er heimilt að halda áfram greiðslum í allt að einn mánuð frá andláti barns, ef tímabili er ekki lokið.
2. Greiðslur til foreldra í námi: Foreldrar í námi sem eiga barn sem greinist með alvarlegan sjúkdóm eða fötlun eftir 1. október 2007 geta átt rétt á greiðslum í allt að þrjá mánuði. Greiðslurnar reiknast frá og með þeim degi er 14 virkir dagar eru liðnir frá því að barn greinist. Þær eru inntar af hendi eftir á þegar önn viðkomandi skóla er lokið og staðfest að foreldri hafi gert hlé á námi.
   Skilyrði fyrir greiðslum er að barn falli undir sjúkdóms-/fötlunarstig 1, 2 eða 3, að foreldri geri hlé á námi í a.m.k. eina önn og að það hafi verið í 75-100% námi í a.m.k. sex mánuði á síðustu 12 mánuðum.
3. Grunngreiðslur: Foreldri sem hvorki getur stundað vinnu utan heimilis né nám vegna umönnunar sem barn útheimtir getur átt rétt á grunngreiðslum. Grunngreiðslur er heimilt að greiða til 18 ára aldurs barns. Foreldri getur átt rétt á grunngreiðslum í beinu framhaldi af greiðslum til foreldra á vinnumarkaði eða greiðslna til foreldra í námi. Þeir sem fá grunngreiðslur fá einnig greiddar svo kallaðar barnagreiðslur með hverju barni á heimilinu sem er yngra en 18 ára. Einstætt foreldri fær auk þess sérstakar greiðslur vegna tveggja eða þriggja barna á framfæri sínu. Grunngreiðslur skal ekki meta sjaldnar en árlega. Andist barn er heimilt að halda greiðslum áfram í allt að þrjá mánuði eftir andlát.Skilyrði fyrir grunngreiðslum er að barn falli undir sjúkdóms- eða fötlunarstig 1 eða 2 og að foreldri geti hvorki sinnt störfum utan heimilis né stundað nám.

Önnur ákvæði
Skilyrði er að foreldri og barn eigi lögheimili hér á landi þann tíma sem greiðslur eru inntar af hendi. Foreldri sem fer með forsjá eða sameiginlega forsjá barns getur átt rétt á greiðslum og maki/sambúðarmaki/samvistarmaki foreldris sem fer með forsjána ef fyrir liggur samþykki beggja kynforeldra og hjónaband/sambúð/samvist hefur staðið yfir lengur en í eitt ár.
Réttur til foreldragreiðslna er sameiginlegur réttur foreldra. Ekki geta þó báðir foreldrar fengið greiðslur á sama tíma nema ef barn er í líknandi meðferð.
Ef foreldri hefur aðrar tekjur geta þær komið til lækkunar á foreldragreiðslum.
Foreldragreiðslur má ekki greiða á sama tíma og foreldri fær greiðslur skv. lögum um almannatryggingar, greiðslur frá sjúkrasjóði, atvinnuleysisbætur eða fæðingarorlof. Foreldri skal alltaf klára réttindi sín frá vinnuveitanda og úr sjúkrasjóði verkalýðsfélags áður en til greiðslu foreldragreiðslna getur komið.
Allar foreldragreiðslur eru staðgreiðsluskyldar. Umönnunargreiðslur hafa ekki áhrif á greiðslur foreldragreiðslna.

HVERNIG SÆKJA SKAL UM
Eyðublöð fyrir umsóknir og nánari leiðbeiningar um þær eru á vefnum www.tr.is. Umsókn um foreldragreiðslur er metin út frá umsóknareyðublaðinu, læknisvottorði og öðrum fylgiskjölum sem óskað er eftir. Það er mjög mikilvægt að vanda vel til umsóknarinnar þar sem niðurstaðan byggist að miklu leyti á þessum upplýsingum.
Sé sótt um umönnunargreiðslur er mikilvægt að halda saman kvittunum vegna útgjalda sem varða umönnun barnsins. Ef umsækjandi er ósáttur við ákvörðun Tryggingastofnunar er hægt að óska eftir rökstuðningi eða frekari upplýsingum frá Tryggingastofnun. Uni umsækjandi ekki þeirri niðurstöðu getur hann vísað málinu til úrskurðarnefndar almannatrygginga ef um er að ræða umönnunargreiðslur og úrskurðarnefndar fæðingarorlofsmála ef um er að ræða foreldragreiðslur. Þessar nefndir starfa á vegum félags- og tryggingamálaráðuneytisins.
Frekari upplýsingar um umönnunargreiðslur og foreldragreiðslur er hægt að nálgast hjá þjónustumiðstöð Tryggingastofnunar að Laugavegi 114 og á heimasíðu Tryggingastofnunar ríkisins, www. tr.is. Þar er einnig að finna umsóknareyðublöð um foreldragreiðslur.

Lög um félagslega aðstoð nr. 99/2007.
Lög um greiðslur til foreldra langveikra eða alvarlega fatlaðra barna nr. 22/2006.