Hlutverk og mikilvægi tónlistar og tónlistarkennslu í lífi barna

eftir Valgerði Jónsdóttir tónlistarkennara (greinin hefur áður birst í tímaritinu Umhyggju)

Markmið þessa greinarkorns er að varpa ljósi á mikilvægi tónlistar og tónlistarkennslu fyrir öll börn en þó einkum þau börn sem vegna veikinda eða þroskaskerðingar glíma við skerta færni eða sérþarfir af einhverjum toga.

Strax við fæðingu bregst nýburinn við ýmsum skynáreitum er krefjast töluvert þroskaðrar heilastarfsemi. Því eru margir þeirrar skoðunar að nám hefjist í móðurkviði. Sé þroskaframvinda innra eyrans eðlileg leyfir hún strax á 25. viku meðgöngunnar (5. - 6. mánuði) flutning tón- og hljóðupplýsinga eftir heyrnartauginni sem er sú fyrsta af höfuðtaugunum til að þroskast.
Niðurstöður rannsókna gefa vísbendingu um að þessi hæfileiki fóstursins og töluvert fjölbreytt tón- og hljóðáreiti í umhverfi þess eigi drjúgan þátt í að þróa þá vitsmunafærni sem nýburinn fæðist með (Lecanuet 1996). Hversu mikið einstaklingur bregst við umhverfi sínu fyrir og eftir fæðingu er því háð skynreynslu hans og getu til að vinna úr skynáreitum. Þessi færni þróast strax á meðgöngu og veltur á þroskaferli sem hefst með áreiti sem skynfærin nema og breyta í skynjanleg fyrirbæri eins og hljóð í formi tónlistar. Fósturheilinn vinnur úr áreitum í samræmi við hæfileika sína á hverjum tíma. Hann lærir að bera kennsl á eða að þekkja (þetta hef ég heyrt áður) og að flokka (þetta er gott eða þetta líkar mér ekki). Hann lærir að bera saman við fyrri reynslu og að greina samhengi hlutanna (alltaf gerist eitthvað á sama tíma) og hann geymir reynslu sína í minninu. Barnið geymir jákvæða og neikvæða reynslu frá meðgöngunni sem síðar getur haft áhrif á tilfinninganæmi þess og atferli eftir fæðinguna.
Tónlistarþroski ungra barna
Strax við fæðingu er barninu eðlislægt að tjá sig hrynrænt og lagrænt og hefur það yfir að ráða ótrúlegu tónnæmi. Við segjum gjarnan að barnið syngi og dansi löngu áður en það getur talað eða gengið. Það tjáir líðan sína í lagrænu hjali og lærir smám saman að hljóð má nota til þess að hafa áhrif á umhverfi sitt. Það kann blautaríu, hunguraríu, finn til aríu, gleðiaríu o.s.frv. Það lærir að tónar, hljóð og annað sem heyrist í getur haft þýðingarmiklar upplýsingar að geyma. Barnið lærir að hljóð koma frá hljóðgjafa, lærir að það getur sjálft framkallað tóna og hljóð og leikur sér með hljóðin: löng - stutt, sterk - veik, há - lág og hin ólíklegustu blæbrigði. Í þessum hljóðaleik eða frummáli barna birtast margir eðlisþættir tónlistar og því má líta á hann sem söng, þ.e. barnið syngur áður en það tjáir sig með orðum. Fyrir tilstuðlan skynáreita og jákvæðra félagslegra samskipta eykst athygli og eftirtekt barnsins, vitsmunaþroski og skynhreyfiþroski. Söngurinn (sönglið) þróast og barnið skynjar tónlist og hreyfingu sem órjúfanlega heild. Tilfinningar og líðan sem það getur ekki fært í orð tjáir barnið í hreyfingum sínum og spunasöng og þessi „söngur“ er sjálfsprottinn. Barnið bregst tilfinningalega, vitsmunalega, skynrænt og líkamlega við tónáreiti allt frá einföldum titringi til flókinna tónsmíða og er fært um að nema og greina tónblæ, tíðni, styrk, hljómmagn, lagferli og hrynjandi svo eitthvað sé nefnt (Juslin & Sloboda 2002).
Á leikskólaárunum þarf tónlist að vera samofin leik og starfi barna. Því ríkari og fjölbreyttari tónlistarreynslu sem við bjóðum þeim upp á, hvort sem það er söngur, dans, hreyfing, hljóðfæraleikur eða tónlistarhlustun, því sterkari verða tengsl barna við eigin tilfinningar og líðan. Aukin meðvitund um tilfinningar auðveldar tjáningu þeirra og bætir þar með líðan barns, skapar glaðari einstakling með sterka sjálfsmynd. Þess utan eflir alhliða skynörvun heilastarfsemi sem er á forskólaaldrinum virkari en hún mun nokkru sinni verða síðar. Ef við geymum þessa örvun þar til barnið nær grunnskólaaldri minnka líkurnar á því að það nái þeirri færni sem það fæddist með til að skynja tónlist og tjá sig með henni. Við getum jafnvel fullyrt að möguleikar þess til að glíma á skapandi hátt við lífið og tilveruna og þar með talin ,flókin verkefni‘ dvína til muna.
Hlutverk og meginmarkmið tónlistarskóla
Hæfileiki ungra barna til að tileinka sér margbrotna tónlistarfærni er vinsælt rannsóknarefni og hefur á síðari árum varpað ljósi á tónnæmi og tónlistarfærni þeirra. Vitað er að meðvitund um tónlist verður til mjög snemma á ævinni og að mati sumra er tónnæmi til staðar á undan öllum öðrum þroskaþáttum (gáfum) (Gardner 1983). Litið er á tónlistarþroska ungra barna sem afmarkaða færni sem hvorki er tengd almennum vitsmunaþroska, greindarvísitölu, málþroska, talnafærni, hreyfiþroska eða sjónrænni færni. Þannig getur tónlistarþroski einstaklings verið eðlilegur þó svo hann sé alvarlega skertur á öðrum sviðum. Tónnæmi getur á sama hátt verið lítið hjá einstaklingi sem er vel greindur og fær á flestum sviðum.
Í aðalnámskrá tónlistarskóla, almennum hluta, sem gefin var út árið 2000 segir m.a.: „Í skólastarfi tónlistarskóla ber að taka tillit til margbreytilegra áhugasviða nemenda, getu þeirra og þroska þannig að skólarnir þjóni öllum þeim sem sækjast eftir tónlistarnámi. Kennsluaðferðir og viðfangsefni skulu vera fjölbreytt og sveigjanleg.“ (bls. 13)
Ef við erum fylgjandi þeirri kenningu að manninum sé eiginlegt að tjá sig tónrænt og ef við veltum fyrir okkur þeim áhrifum sem tónheimur/hljóðheimur og hrynveröld fósturs hefur á þroska þess og líðan á meðgöngu og á fyrstu árum lífsins er mikilvægi tónlistar augljóst. Það er einnig mikilvægt að hafa í huga hversu einfalt það er að laga tónlist að ólíkum þörfum, þroska, eða getu manna og því geta allir tekið þátt. Rannsóknir sýna fram á mikilvægi og jákvæð áhrif tónlistar á þroskaframvindu og líðan jafnt fyrirbura sem og barna á skólaaldri. Því er nauðsynlegt að foreldrar og aðrir uppalendur séu meðvitaðir um mátt tónlistarinnar og á hvern hátt megi nýta hana í uppbyggjandi og örvandi samskiptum við börn. Tónlist í öllum sínum margbreytileika hefur fjölþættan áhrifamátt og því ættu öll börn að eiga greiðan aðgang að tónlistarnámi; tónlistarnámi sem byggir á þörfum þeirra og styrk svo þau njóti sín til fullnustu í tónlistinni og finni tjáningar- og sköpunarþörf sinni farveg. Þannig þroska þau sem best hæfileika sína, efla sjálfsmyndina og læra að njóta þess einstaka miðils sem tónlistin er.

Heimildir
Aðalnámskrá tónlistarskóla: almennur hluti (2000). Útgefandi menntamálaráðuneytið.
Gardner, H. (1983). Frames of Mind – The Theory of Multiple Intelligences.  New York:  Basic Books.
Juslin, P. N. & Sloboda, J. A. (2002). Music and Emotion Theory and Research.  New York: Oxford University Press.
Lecanuet, J. P. (1996).  Prenatal auditory experience, in Deliege, Irene and Sloboda, John  (eds.) Musical Beginnings.  Origins and Development of musical Competence.  New  York: Oxford University Press.